در بیست و پنج سال گذشته فهم ما از مفهوم تکتونیک جنبا بسیار کامل تر شده است. همین امر پژوهشگران را با سوال بسیار مهمی روبه رو کرده است و آن اینکه در کل،‏ تکتونیک فعال پوسته در مناطق قاره ای چه تاثیری بر جوامع انسانی گذاشته و می گذارد. مروری بر آثار منتشره مبین دو دیدگاه غالب در تحلیل میان تکتونیک فعال با انسان و مدنیت ها است. گروهی همجواری سکونتگاه ها با گسل های لرزه زا را بهانه قرار داده و با تاکید بر فجایع رخ داده در طول تاریخ،‏ تلاش در نشان دادن ویژگی های مرگبار این پدیده طبیعی دارند. گروه دوم به حضور توأم گسل ها و آب اشاره داشته و هم زمانی خطر حیات را در حواشی گسل های فعال یادآور شده،‏ مجموعه عواملی مستقل از لرزه خیزی را مورد توجه قرار داده اند و تکتونیک را عاملی بسیار بااهمیت در سیر تکاملی نوع بشر و مدنیت ها دانسته و شکل گیری و قوام تمدن های کلان را ناشی از آن دانسته اند. این مقاله تلاش دارد تا با مرور بر مهم ترین آثار منتشره در این زمینه،‏ به معرفی و تحلیل دیدگاه ها بپردازد. روش به کار رفته در این پژوهش کتابخانه ای و تحلیل محتوا بوده و نتایج به دست آمده حاکی از آن است که با در نظر گرفتن عامل زمان،‏ می توان فهم بهتری از رویکرد دوم داشت. در این تحلیل ارتباط میان سطوح مختلف بوم شناختی با انواع حرکات تکتونیکی مورد توجه قرار گرفته و همخوانی جالبی میان ساختار سلسله مراتبی کمربندهای چین خورده با ساختار تمدن های کلان در چهار سطح،‏ مدنظر قرار گرفته است. بر این اساس کوچک ترین اجتماعات انسانی در مقیاس محلی،‏ در حاشیه گسل های فعال شکل گرفته اند،‏ در عین حال در مقیاسی کلان،‏ تمدن های جهان باستان در حاشیه کمربند چین خورده و بسیار جنبا (آلپ هیمالیا) در بازه زمانی ده هزار ساله ظهور و افول کرده اند.

محققان در سه دهه اخیر تلاش گسترده ای را برای روشن ساختن علل بوجود آمدن ترک های دشت های رسوبی آغاز و غالبا ایجاد چنین شکاف هایی را به برداشت بیش از حد آب های زیر زمینی نسبت داده اند. اگرچه فرونشست در این دشت ها به اعتبار اسناد معتبر علمی امری اثبات شده است ولی نسبت دادن آن به برداشت آب از سفره های زیر زمینی با تردیدهایی همراه بوده است، زیرا پدیده "شق" یا "درام " برای بسیاری از دهقانان ایرانی قبل از بکارگیری تکنولوژی مکنده های دیزلی وحفرچاه های عمیق پدیده ای شناخته شده بوده است. از طرفی فرونشست تنها به دشت هایی با بیلان منفی محدود نشده و دشت هایی با بیلان مثبت را هم شامل می شود. این شواهد سبب شد که برای روشن شدن علت این موضوع به اتکا دو روش مختلف اسنادی و مدل سازی تجربی ازسفره زیرزمینی در دو حالت دینامیک و استاتیک عملا به رصد رفتار این گونه دشت ها در برابر برداشت آب از سفره ها و تحرکات تکتونیکی مبادرت شود. نتایج حاصل از این تحقیق نشان می دهد که: * پدیده شق یا درام که غالب محققان آنرا به برداشت بی رویه از سفره های آبی زیرزمینی نسبت می دهند دارای سابقه تاریخی بسیار طولانی تری است به گونه ای که این پدیده قبل از رایج شدن تکنولوژی مکنده های دیزلی و حفر چاه های عمیق برای بسیاری از دهقانان ایرانی پدیده تجربه شده وشناخته شده ای بوده است.

مخروط افکنه حوضه آبریز درختنگان یکی از مخروط افکنه های بزرگ ایران در ناحیه ای کاملا خشک در شمال- شمال شرق کرمان است. این مخروط افکنه به واسطه فرسایش مواد در حوضه آبریز رودخانه درختنگان و نهشته شدن این مواد در بخش انتهایی این حوضه یعنی دشت لوت شکل گرفته است. تکتونیک به عنوان یکی از عوامل درونی در شکل گیری این پدیده نقش اساسی داشته است. فعالیت های تکتونیکی با تاثیرگذاری در محل استقرار مخروط افکنه، افزایش رسوب دهی، افزایش شیب و در نتیجه افزایش توان حمل و مقدار رسوب رودخانه درختنگان، نقش خود را در تحـول و تکامل امروزی آن ایفا نموده است و به استناد ارزیابی روش های متعدد تکتونیک جنبا(Active Tectonic)  این منطقه جزء مناطق فعال تکتونیکی قلمداد می شود. از مهمترین شواهد تکتونیکی در منطقه می توان به وجود گسل های موجود در منطقه، رسوبات مخروط افکنه از راس تا انتها، بررسی نیمرخ طولی مخروط افکنه در گذشته و حال و... اشاره نمود.حوضه رودخانه درختنگان از شرق به کویر لوت، از غرب به کوههای باغ بالا و کلیسکی از طرف شمال به ارتفاعات دهران و از جنوب به کوه جفتان محدود می شود. در این پژوهش با بررسی شواهد ژئومورفیک، تاثیر تکتونیک جنبا در نحوه تکوین و تغییر شکل مخروط افکنه تحلیل شده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

با توچه به اینکه کشور ایران بر روی کمربند زلزله خیزی آلپ - هیمالیا قرار دارد و هر چند یک بار شاهد زلزله های مخرب ویرانگری همانند زلزله های بم و طارم و غیره در کشورمان می باشیم، بررسی وضعیت تکتونیک فعال (جنبا) که از جمله عوامل ایجاد و بروز زمین لغزه ها می باشند و ارزیابی تهدیدات و خسارات بروز این فعالیت ها در شهرها از اهمیت بالایی برخوردار است. رودخانه زاینده رود، بزرگترین و مهم ترین رودخانه دائمی ایران مرکزی است که سد عظیم زاینده رود بر روی آن بسته شده است. بخش علیای رودخانه، در شمال شرق استان چهارمحال و بختیاری و غرب استان اصفهان در مختصات طول جغرافیایی 50 درجه و 45 دقیقه تا 50 درجه و 53 دقیقه و 50 ثانیه شرقی و عرض جغرافیایی 32 درجه و 30 دقیقه و 45 ثانیه تا 32 درجه و 45 دقیقه و 50 ثانیه شمالی قرار گرفته است. این منطقه از نظر زمین شناسی بخشی از زون سنندج - سیرجان می باشد.در این پژوهش با استفاده از شاخص های مورفومتریک کمی از قبیل منحنی هیپسومتری (بی بعد) حوضه های آبریز، انتگرال منحنی هیپسومتری حوضه های آبریز، نسبت پهنای کف دره به ارتفاع دره، نسبت «V» عدم تقارن آبراهه ها، شاخص گرادیان - طول رودخانه، شاخص تقارن توپوگرافی عرضی، فعالیت های تکتونیکی و فرایشی در دره طولی رودخانه زاینده رود و دره های عرضی سواحل سمت راست و چپ در مساحتی حدود 400 کیلومترمربع مطالعه گردید.بررسی این شاخص ها نشان داد که دره اصلی (طولی) رودخانه از نظر شاخص های «Vf» و نسبت «V» نیمه فعال، دره های فرعی در سواحل سمت راست و چپ رودخانه از لحاظ شاخص های «Vf» و نسبت «V» فعال و نیمه فعال قرار داشت. همچنین نتایج موید این مطلب بود که منطقه مورد مطالعه از لحاظ شاخص «SL» در وضعیت غیرفعال بوده و از نظر شاخص عدم تقارن آبراهه ها در حوضه های آبریز، سمت چپ رودخانه نسبت به سمت راست از فعالیت بیشتری برخوردار است.از لحاظ شاخص تقارن توپوگرافی عرضی «T»، شمال حوضه از جنوب آن فعال تر ولی درکل از شدت زیادی برخوردار نیست و از نظر دو شاخص منحنی بی بعد و انتگرال منحنی بی بعد، می توان گفت منطقه مورد مطالعه در حالت بالغ مایل به پیر قرار دارد. بررسی و ارزیابی نتایج حاصل از تلفیق کلیه شاخص ها، منطقه مورد مطالعه از لحاظ نئوتکونیک در وضعیت نیمه فعال متمایل به غیرفعال قرار دارد.

بدون شک یکی از شواهد فعالیت های زمین ساختی در هر منطقه پدیده زمین لرزه است که نقش اصلی را در تلفات جانی و خسارات مالی به خود اختصاص می دهد. زمین لرزه معمولاً با ایجاد گسل هایی همراه است که گاهی تا عمق پوسته زمین ادامه می یابد. در مواردی که هیچ گونه نشانه یا عارضه ای از این گسل ها در سطح زمین دیده نمی شود لازم است تا با تلفیق دانش زمین شناسی و همچنین ابزارهای دورسنجی و ژئوفیزیکی شناخت دقیق تری از این گسل ها و شاخه های فرعی آن به دست آورد. گسل خزر در منطقه مورد مطالعه گسلی بنیادی و جنباست که حداقل 6 رخداد زمین لرز تاریخی به آن نسبت داده شده است. با توجه به فعالیت های کواترنری این گسل شناخت آن در منطقه از اهمیت ویژه ای برخوردار است به همین سبب جهت آشکارسازی بخش های پنهان آن مطالعات زمین شناسی و ژئوفیزیکی در سایت تاریخی گوهرتپه از شهرستان بهشهر صورت گرفت. روش های مقاومت ویژه با آرایش دوقطبی-دوقطبی در فواصل 10 و 20 متری به منظور تهیه مقاطع و نقشه ها استفاده شد و با بررسی آنها و با توجه به موقعیت و عمق بی هنجاری های به دست آمده در مراحل بعدی پروفیل ها و شبکه های جدیدی طراحی شد. به منظور دست یابی به نتایج دقیق تر، پیمایش مغناطیس سنجی سزیم بر روی 4 پروفیل صورت گرفت. داده های به دست آمده از عملیات صحرایی و برداشت داده ها و همچنین پردازش نهایی داده ها در نرم افزار های تخصصی تلفیق شده است. بر این اساس تفسیر روشنی از ساختار های زیر سطحی به خصوص گسلش و ناپیوستگی ها در منطقه مورد مطالعه به دست آمد که حاکی از انطباق چشمگیر بی هنجاری های به دست آمده با شواهد صحرایی است.

فرآیند های تکتونیکی، از مهمترین عوامل ایجاد ناهمواری ها به شمار می آید و شکل گیری ارتفاعات از نتایج این نیروی درون خواست است، اما نکته قابل توجه، تاثیراتی است که حرکات تکتونیکی طی برآمدگی (uplifting) بر سازو کار فرایندهای فرسایشی دارند. بر این اساس، هیچ گاه حضور دو نیروی درون خواست (تکتونیک) و فرآیند های بیرونی (اقلیمی)، به صورت انتزاعی و جدای از یکدیگر در صحنه طبیعت عمل نکرده، بلکه در طول زمان همواره برآیند و رابطه تعاملی میان این دو نیرو شکل دهنده سیمای ظاهری زمین بوده است (ویپل وهمکاران، 2006). همگرایی صفحه عربی و ایران مرکزی در حاشیه صفحه عربی باعث ایجاد کمربند چین خورده زاگرس و جلگه بین النهرین (مزو پوتامیای خلیج فارس) و ادامه حرکت صفحه عربی منجر به چین خوردگی بیشتر در حاشیه این صفحه و در نتیجه جابه جایی خط القعر منطقه (جلگه بین النهرین و خلیج فارس) در جهت جنوب غرب شده است. به عبارتی دیگر، برخورد قاره ای در حاشیه صفحه عربی باعٍث چین خوردگی لیتوسفریک و ایجاد چین های با دامنه کوتاه و طول موج های بلند و انتشار آنها در جهت مزبور است. در یک مدل ساده، اگر کل کمربند چین خورده زاگرس را قله یک ابر موج و خط القعر منطقه را نقطه فرود آن بدانیم، آنچه بعد از برخورد دو قاره در شرف تکوین بوده، حرکت بسیار تدریجی ابرموج مزبور در جهت جنوب غرب است. روان بودن موج مزبور مهمترین ویژگی آن بوده که باعث تغییر فرآیند ها و فورم های موجود در ناحیه شده است.بررسی ساختار های تکتونیکی، از قبیل دگر شیبی ها و توالی سنی رخساره ها و تشکیلات رسوبی در مقطع عمود بر ناحیه چین خورده زاگرس، گواه آن بوده که حوضه رسوبگذاری خلیج فارس طی چند میلیون سال گذشته، مهاجرتی تدریجی در جهت جنوب غرب داشته است. در این مقاله سعی شده تا بر اساس دیدگاه های تکتونیکی و مشاهدات میدانی و در قالب برهان قیاس و با کمک گرفتن از نقشه های توپوگرافی و زمین شناسی، همین طور مدل ارتفاعی رقومی × زاگرس چین خورده، جلگه خوزستان و بررسی های میدانی اقدام به تحلیل این موج روان و تاثیر آن بر فرایندهای غالب در پهنه جلگه خوزستان گردد. برای نیل به این هدف، ابتدا به بررسی شواهد جابه جایی خط القعر منطقه و سپس اندازه گیری شاخص های تکتونیک جنبا در حد فاصل کوهستان و جلگه و در نهایت، بررسی واکنش های شبکه زهکشی جلگه خوزستان نسبت به موج روان و در نهایت، ارایه یک مدل دینامیکی از تحولات زاگرس چین خورده شده است. آنچه از این رهگذر حاصل شده و تظاهرات این مدل دینامیکی را می توان بدین صورت بیان داشت که: 1- آنچه در شمال جلگه خوزستان در شرف وقوع است را می توان به صورت مراحل اولیه الگوی تحول ساختاری برای زاگرس چین خورده در نظر گرفت؛ 2- تحرک پذیری و جابه جایی های مکرر رودخانه و وجود پهنه های وسیع فرسایش خندقی در جلگه خوزستان، بخصوص در بخش شمالی ناشی از عملکرد موج مزبور در غالب تکتونیک جنبا در این منطقه است.

منطقه خور و بیابانک واقع در ایران مرکزی از جمله مناطقی است که در معرض فرسایش خاک بوده و علی رغم کمبود رواناب در منطقه شواهد متعددی از فرسایش آبکندی در منطقه دیده می شود. این اشکال از پیچیده ترین اشکال فرسایشی هستند که طی چندین مرحله و در طول زمان، رشد و تحول یافته اند گفته می شود فرآیندهای طبیعی و عوامل انسانی در این امر نقش موثری را ایفا می کنند اما تکتونیک جنبا به عنوان یکی از عوامل مهم در ایجاد بخشی از آبکندها در این منطقه نقش اساسی داشته و این در حالی است که در هیچ یک از منابع داخلی و خارجی به این عامل در تکوین این پدیده اشاره ای نشده است. بر اساس بررسی های به عمل آمده در این پژوهش می توان مستندات لازم بر دخالت تکتونیک جنبا در ایجاد آبکندها را ارائه و این عامل را به عنوان عاملی در ایجاد فرم های آشفته یا فرم های نامتعادل در منطقه معرفی نمود. به عبارت دیگر هدف اصلی این مقاله طرح عامل تکتونیک جنبا به عنوان عامل اصلی در ایجاد آبکندهای اردیب و تاکید بر تنوع ژنز آبکندهای منطقه مطالعاتی است. تجزیه و تحلیل داده های اقلیمی و اندازه گیری های صحرایی از ابعاد آبکندها در قالب روش های تحلیلی ضریب هیدروترمال و ضریب ws نشان داده فرآیندهایی که موجب به وجود آمدن آبکندها در سه منطقه خور، بیاضه و اردیب شده است، منشاء اقلیمی نداشته و بیش تر ناشی از تغییر سطوح اساس محلی، تغییر سطح اساس آب در اثر پارگی آبگیر محلی در بیاضه و سرریز آن و بالاخره تغییر سطوح اساس محلی به واسطه تغییرات زمین ساخت در اردیب بوده است.

سطح زمین مجموعه ای است که عوامل درونی و بیرونی بر آن تاثیرگذار بوده و موجب پیکر تراشی سطح زمین و در نتیجه فرم سازی آن می شود. نواحی خشک و نیمه خشک یکی از صحنه هایی است که علی رغم بی عارضه بودن آن، فرایند های متعدد و پیچیده ای در چهره پردازی آن نقش داشته است به گونه ای که محققان همواره در توجیه چگونه به وجود آمدن آن ها با نظریات متعدد و گاه پیچیده رو به رو بوده اند. از جمله پدیده های عام در مناطق خشک و نیمه خشک دشت سرها هستند که بیکرانگی، هموار بودن و وسعت، آن ها تعجب بیندگان را به خود جلب نموده و محققان ژئومرفولوژیست برای توجیه نحوه به وجود آمدن آن نظریات و مکانیسم های متعددی را ابراز داشته اند. یکی از محققان ژئومرفولوژیست که در مورد به وجود آمدن دشت سرها نظریه جامعی تحت عنوان «تسطیح ورقه ای حرکت غیر متمرکز آب» ارائه نمود ال. سی. کینک (King.C) است. وی در نظریه خود نحوه به وجود آمدن این دشت های کم شیب و کم عارضه را به حرکات سفره ای نسبت داده و البته به وجود آمدن آن را مشروط به حاکمیت یک دوره طولانی فرسایش آبی می داند. کارهای دو محقق لاگو (Lago) و المدرسی که بیشتر متکی به تکوین ناهمواری ها است سبب شد که نسبت به نظریه کینگ شک و تردیدی به وجود آید. لذا در تحقیقی که در دانشگاه اصفهان به اجرا گذارده شد با باز سازی یک مدل مینیاتوری به تجربه عملی نظریه کینگ مبادرت گردید. در این مدل مینیاتوری که سعی شد با حذف مقیاس زمانی تحولات یک عارضه بازسازی شود نتایج متفاوت و متباینی با آن چه کینگ در نظریه خود به آن اشاره دارد به دست آمد. حاصل تجربی بازسازی دشت سرها در مدل مینیاتوری را می توان در موارد زیر خلاصه نمود: - استدراج در منحنی مقعر سطوح ارضی گلاسی ها برخلاف نظر کینک زائیده تکتونیک جنبا است - تراس بندی پلکانی درسطوح ارضی، نماد عدم تحرک پوسته ارضی در یک دوره ارام فرسایشی است.

در این مقاله با استفاده از شواهد ریخت شناسی، ساختارهای جنبای منطقه نطنز به عنوان بخشی از پهنه ایران مرکزی که در مجاورت کمربند آتشفشانی اورمیه- دختر واقع شده، مورد مطالعه قرار گرفته است. جابه جابی افقی آبراهه های جوان در طول پهنه گسلی قم- زفره با راستای شمال غرب - جنوب شرق بر حرکات امتدادلغز راستگرد این پهنه گسلی با نرخ حدود 5/2 میلیمتر بر سال دلالت دارد. همچنین با استناد به حفر عمیق کانال رودخانه مغار که عمود بر محور تاقدیسهای کوههای چرخه و زردکوه جریان دارد به فرایش ناشی از رشد این تاقدیسها پرداخته و آن را به عنوان تابعی از حرکات جنبا بر روی گسلهای معکوس با راستای شمال غرب- جنوب شرق در عمق در نظر گرفته ایم. هم روند بودن راستای گسلهای معکوس با راستای گسل قم- زفره بر این موضوع دلالت دارد که مولفه های برشی و فشاری ناشی از حرکت رو به شمال صفحه عربستان در این بخش از ایران مرکزی از یکدیگر تفکیک شده و سبب ایجاد حرکات امتدادلغز در طول گسل قم- زفره و تشکیل چین خوردگی و گسلش معکوس بر روی روندهای هم راستا با آن گردیده است. شناسایی ساختارهای جنبا بویژه گسلهای مدفون که آثار آنها در قالب رشد چینها مشاهده می شود به عنوان چشمه های مستقل لرزه زا از اهمیت ویژه ای در ارزیابی خطر زمین لرزه برخوردار است.